መሊሳ ፓርክ፦ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ከምኡ ውን AI ሓድሽ ኣተሓሳስባ ይሓትት

ኣባ ተወልደ መብራህቱ - ሃገረ ቫቲካን

ግጭታት እናዛየደ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን ኑኵለሳዊ ጉዳያት ድማ ናብ ኣህጉራዊ ፖለቲካ ይምለስ ኣሎ ብምባል፣ ፈጻሚት ዳይረክተር ዓለምለኻዊ ወፈሪ ንምጥፋእ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር (ICAN) መሊሳ ፓርክ ኣመልኪታ። መራሕቲ ዓለም ብዝርርብን ዲፕሎማሲያዊ ርክባትን ኣጽዋር ንምጥፋእን ንምክልኻል ክሰርሑ ድማ ተማሕጺና።

ፓርክ ጐኒ ጐኒ እቲ ኣብ ካስቴል ጋንዶልፎ ኣብ ዝርከብ ቦርጎ ላውዳቶ ሲ ኣብ እተኻየደ ዓለምለኻዊ ጉባኤ ተሸለምቲ ኖቤል፣ ብዛዕባ ሰብ ዝሰርሖ ኣስተውዕሎትን ኑክልየሳዊ ውግእትን ኣመልኪታ ንዜና ቫቲካን ኣብ ዘካፈለቶ ሓሳባት ነባሪ ሰላም ኣብ ስግኣት ጃምላዊ ጥፍኣት ክህነጽ ከም ዘይክእል ብምግላጽ፣ ነቲ ንኑክልየሳዊ ኣጽዋር ንምክልኻል እተገብረ መሰረት ኣብ ሕቶ ኣእትይዎ ኣሎ ትብል።

"እታ ‘deterrence’ መከላኸሊ ዝትርጉማ ቃል፣ ኣብታ 'terror' (ሽበራ) እትብል ቃል መበቈል ከም ዘለዋ ተፈጥሮኣዊ ይመስለኒ" ድማ በለት። "ብኸምዚ ዲና ኽንነብር እንደሊ ዘሎና? ኣብ ሓንቲ ብኲናት ዝተቐርጸት ዓለም ክንነብር ዲና እንደሊ? ወይስ ኣብ ሓንቲ ፍቕሪ ምትሕብባርን ርክባትን ኣብ ዘለዋ ዓለም ኢና ክነብር እንደሊ? ምኽንያቱ እዚ ሓቀይና መሰረት ደቂ ሰብ እዩ፣ ኢለ እየ ዝሓስብ።"

ፓርክ ኣስዒባ ኣብዚ ቐረባ ግዜ ዘጋጠመ ግጭታት ከም ስትራተጂ ጸጥታ መጠን ምክልኻል ደረት ከም ዘለዎ ኣርእዩና ኢዩ ክትብል ድማ ተማጐተት። ብዛዕባ እቲ ኣብ ዩክረይን ኢራንን እተገብረ ውግኣት ብምጥቃስ፣ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር "ሰላም ኣየምጽአን" ኢዩ ከምኡውን "ንውግእ ኣይዓግቶን" ኢዩ በለት።

"ስትራተጂካዊ ኣገዳስነት ዘይብሉን ኣዝዩ ሓደገኛን ኣዝዩ ኽቡርን እኳ እንተ ነበረ፣ ስትራተጂካዊ ኣገዳስነት ውን የብሉን" ክትብል እውን ገለጸት። እንተዀነ ግን "ደቂ ሰባት ኣብ ድሕረ ባይታ ኮፍ ኢሎም፣ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ህላወኦም ንህይወት ዘስግእ ነገር ይፈጥሩ ኣለዉ" ብምባል እውስን ወሲኻ ኣጠንቀቐት።

እናወሰኸ ዚኸይድ ዘሎ ኑክለራዊ ስግኣት

ፓርክ ከም ዝገለጸቶ፣ እዚ ሕጂ ዘሎ ዓለምለኻዊ ናይ ጸጥታ ሃዋህው፣ "ፍጹም ዘየተኣማምን" ከም ምዃኑ ኢዩ ዝፍለጥ፣ ኣብ ጐድኒ እተን ኑክልየሳዊ ኣጽዋር እተዓጥቃ ሃገራት ዝካየድ ግጭታት፣ ኣብ ጐድኒ ምፍራስ ስምምዓት ምቍጽጻር ኣጽዋር፣ ሓድሽ ኑክልየሳዊ ስግኣት ከምኡውን ሓድሽ ውድድር ኑክልየሳዊ ሓይሊ ይካየድ ኣሎ።

"እቲ እንርእዮ ዘለና ኣዝዩ ልዑል ዝኾነ ሓደጋ ናይ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ምጥቃም እዩ" ድማ በለት፣ ወሲኻ ድማ ብምጥንቃቕ ኣብ ንሰብ ዝሰርሖ ኣስተውዕሎት ኣብ ወተሃደራዊ መቃቕር ምትእትታው ነዚ ሓደጋእዚ ዘጋድዶ ኮይኑ ይርከብ ኣሎ። ኣብ ክንዲ ብወተሃደራዊ መገዲ ምቕጻል፣ ማለት "ኣብ ክንዲ ብግጭታት ብምይይጥ፣ ኣብ ክንዲ ብወተሃደራዊ ሓይሊ ብዲፕሎማሲ፣ ኣብ ክንዲ ኣጽዋር ብምፍራይ ኣጽዋር ብምርጋፍ" እተመስረተ "ሓድሽ ኣተሓሳስባ" ክግበር ጻውዒት ኣቕረበት።

ንሰብኣውነት ማእከል ምግባር

ፓርክ ብዛዕባ እቲ ሎሚ ዘሎ ግጭታት፣ እንተላይ ብዛዕባ እቲ ኣብ ዩክረይንን ኢራንን እተገብረ ውግኣት ክትሓስብ እንከላ፣ ኣብ ልዕሊ ሰላማውያን ሰባት ከምኡ ውን ኣብ ልዕሊ ሲቪላዊ ህንጻታት ዝወርድ መጥቃዕትታት፣ ሰባት ብህይወት ንምንባር ዝምርኰሱሉ መገድታትን እናገደደ ይኸይድ ከም ዘሎ ገለጸት።

ዘመናዊ ውግእ "ንጾታዊ ዓመጽ እውን ከም ሜላ ኲናት ምጥቃም" ከም ዜጠቓልል እውን ኣመልከተት። እዚ ኸምዚ ኢሉ እንኸሎ፣ ማሕበራዊ መራኸቢታትን ቀጥተይና መራኸቢታትን፣ ነቲ ግጭት ካብ ቅድሚ ሕጂ ብዝያዳ ኸም ዝርአ ብምግባር፣ ኣብ መላእ ዓለም ዝነበሩ ሰባት ነቲ ውግእ ዜስዕቦ ሰብኣዊ ዋጋ ንኺርእዩ ኸም ዘኽዓሎም ገለጸት።

"ካብቲ እንዕዘቦ ዘለና ትምህርቲ፣ ነዚ ነገራት እዚ ንምክልኻል ዝከኣለና ዅሉ ኽንገብር ከም ዘሎና ኢዩ" ድማ በለት።

ፓርክ ነዚ ሓቂ እዚ ኣብ ግምት ብምእታው፣ ነቲ ኣብ ካስቴል ጋንዶልፎ እተኻየደ ዓለምለኻዊ ጉባኤ፣ ንተዓወትቲ ኖቤል ተመራመርቲ ስነ ፍልጠት መራሕቲ እምነትን ተወከልቲ ሲቪላዊ ሕብረተሰብን ብምትሕብባር፣ "ንሰብኣውነት ኣብ ማእከል" ንምቕማጥ ከም ሓደ ብሉጽ ኣጋጣሚ ኮይኑ ከም ዝረኸበቶ ገሊጻ። እቲ ዝተኻየደ ዘተታት፣ ነቲ ኣብዚ ዘመነ እዚ ዘሎ ዓለምለኻዊ ብድሆታት ጸጥታ ንምፍታሕ፣ ኣብ ጐድኒ ፖለቲካውን ስነ-ፍልጠታውን ክእለት፣ ስነ-ምግባራዊ መሪሕነት ኣድላዪ ምዃኑ እውን ኣስመረትሉ።

ስነ ምግባራዊ ግንባር

ንፓርክ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ንምጥፋእን ነቲ ሰብ ዝሰርሖ ኣስተውዕሎት ዘስዕቦ ሓደጋታት ንምፍታሕን ዝግበር ወፈራ፣ ፖለቲካዊ ወይ ጸጥታዊ ጥራይ ዘይኰነስ፣ ብመሰረቱ ስነ-ምግባራዊ ጕዳይ ኢዩ።

ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ምጥፋእን ምምሕዳር ሰብ ዝሰርሖ ኣስተውዕሎትን፣ ምስ ምውጋድ ባርነትን ምስ ምቕባል ኣድማሳዊ ኣዋጅ ሰብኣዊ መሰላትን ዝወዳደር፣ "ስነ-ምግባራዊ ግንባር" ምዃኑ ትገልጽ፣ ወድሰብ ተክኖሎጅያዊ ምዕባለ ንህይወት ዘገልግል ወይ ኣብ ሓደጋ ዘእቱ እንተ ዀይኑ ወሳኒ ምርጫ የጋጥሞ ከም ዘሎ ድማ ኣስፊሓ ተማጐተት።

"እቲ ዝበለጸ ኣእምሮናን ዝዓበየ ጥሪትናን፣ ኣብ ስነ-ጥበባዊ መዳይ ጃምላዊ ቕትለትን ንባርነት ሰብ ዝሰርሖ ኣስተውዕሎትን ምውፋይ፣ ሃብታም ውርሻን መንፈሳዊ ውርሻን ደቂ ሰባት ከም ምባኽን እዩ" በለት።

ሓደ ጭቡጥ ስጕምቲ

መራሕቲ ዓለም ንዝቕጽል ዓመታታ፣ ንዓለም ዝያዳ ውሕስነት ንምሃብ እንታይ ክገብሩ ከም ዝኽእሉ ድማ ምስ ተሓተት፣ ፓርክ ከምዝ ክትብል ትምልስ፣ ሓደ ተፍባራዊ ጭቡጥ ስጕምቲ ተጠቒሱ ኣሎ፣ እዚ ድማ ኣብ ውዕል ምኽልካል ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ምእታው ኢዩ።

ቅድስቲ መንበር ኣብቲ ውዕል እተጸምበረት ቀዳመይቲ ሃገር ምዃና ድማ ገለጸት፣ ኣብዚ እዋን እዚ ኣስታት 100 ዝኸተማ ሃገራት ከም ዘለውዋ ብምግላጽ፣ ካብ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ናጻ ዝዀነት ዓለም ንምስዓብ ኣህጉራዊ ምትሕብባር ጭቡጥ ኣብነት ከም ዝዀነ ገለጸት።

ፓርክ ወሲኻ ከም ዝገለጸቶ፣ እቲ ውዕል ኣብ ምኽባር ሰብኣዊ መሰላትን ሰብኣዊ ክብርታትን እተመስረተ ምይይጥን፣ ብዙሕነት ዘለዎ ምትሕብባርን ኣህጉራዊ ሕዚ ዘኽብርን፣ ንወተሃደራዊ ዕቤት ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ንምክልኻልን፣ ዜተኣማምን ኣማራጺ ኸም ዝህብ እዩ ዜርኢ።

"በዚ ኸምዚ ኢና ንቕድሚት ክንስጉም እንኽእል" ድማ በለት። "ብዝርርብ፣ ብብዙሕ ወገናት ዝግበር ምትሕብባር፣ ኣህጉራዊ ሕጊ ብምኽባር፣ ንሰብኣዊ መሰላትን ሰብኣዊ ክብርን ብምጥባቕ" ክርብል ሓሳባታ ደምደመት።