Motër Majlinda Topalli: Magnifica Humanitas dhe çështjet e madhe të kohës

R.SH. / Vatikan

Enciklika e parë e Papa Leonit XIV Magnifica Humanitas trajton çështjen e madhe të kohës sonë: si ta mbrojmë personin njerëzor në epokën e inteligjencës artificiale. Nuk është një tekst teknik, por një akt i madh i shoshitjes shpirtëror, kulturor dhe shoqëror. Një Enciklikë kjo e cila e cila rikthen fillin e kuq të Doktrinës Shoqërore të Kishës, Dhe është një operacion kulturor dhe pastoral që është në të njëjtin nivel me atë nga i cili është frymëzuar qartë, Rerum Novarum i shkruar nga paraardhësi i tij, i largët në kohë por i afërt në emër, Leoni XIII, në vitin 1891.

 E ne fakt Papa Leoni duket qartë se ka bërë tre lëvizje shumë miretëmenduara dhe detajuara Në të vërtetë, me dokumentin e tij të detajuar, ai ka bërë dhe të gjitha me rëndësi historike dhe politike: vendosjen e çështjes së Inteligjencës Artificiale në qendër të reflektimeve të Kishës dhe të botës; rikthimin e shkëlqimit dhe rëndësisë së Doktrinës Sociale të Kishës, e cila kishte marrë shkas nga ajo enciklikë e fundit të shekullit të 19-të; dhe riafirmimin e qendrës së kundërshtimit ndaj luftës, riarmatimit dhe në veçanti ndaj një Inteligjence Artificiale të përdorur për riarmatim dhe qëllime ushtarake.

Por le të ndalim në mënyrë eksplicite tek ajo që na thotë Papa Prevost në këtë Enciklik. Duket shumë kjartë se çdo fjalë është e peshuar mirë nga Papa Leoni, i cili fillon me dy imazhe biblike: Babeli dhe rindërtimi i Jerusalemit nga Nehemia. Babeli është ëndrra e një pushteti që mbyllet ndaj Zotit, homogjenizon gjithçka dhe sakrifikon njerëzit për efikasitet. Jerusalemi, nga ana tjetër, është qyteti i plagosur që rilind falë përgjegjësisë së përbashkët të një populli që punon së bashku, duke e vendosur Zotin në qendër.

Në këtë epokën e inteligjencës artificiale, zgjedhja është e njëjtë: të vazhdohet ndërtimi i kullave të dominimit ose të angazhohen për rindërtimin e marrëdhënieve, institucioneve dhe ekonomive që u lejojnë të gjithëve të lulëzojnë. Për të kuptuar këtë transformim, Papa Leoni XIV, me një urti shumë të madhe e lidh IA-në me Doktrinën Sociale të Kishës. Ai kujton themelet e saj: personin njerëzor si shëmbëlltyrë e Zotit, dinjitetin e barabartë të të gjithëve, vlerën supreme të të drejtave të njeriut. Ku me shumë insistence Papa Leoni ininsiton dhe përsërit parimet e mëdha: të mirën e përbashkët, destinacionin universal të të mirave (tani të zgjeruar edhe në të dhëna, algoritme dhe platforma), subsidiaritetin, solidaritetin, drejtësinë sociale, zhvillimin integral njerëzor dhe ekologjinë integral, qështje të cilat e prekin njeriun dhe intergritetin e tije në mënyrë të drejtëperdrejtë.

IA në fakt nuk është një kapitull i veçantë i cili mund të prekë një qështje apo në tjetër të personit njerwzor, por ajo i prek të gjitha ato çështjet e lartë përmendura, duke prekur kështu të gjitha këto situata kjo është një ndër motiivet pse kërkon një arsye përditësimi të thellë të mendimit shoqëror të krishterë. Dhe për këtë Papa Leoni shpjegon se Inteligjenca artificiale, është një ndihmë potencialisht e vlefshme, por nuk është as neutrale dhe as inteligjente; si një qenie njerëzore. Ajo nuk ka trup, as përvojë, as dashuri, as vuajtje, as ndërgjegje morale.

Rezultatet e saj varen nga të dhënat dhe zgjedhjet e atyre që e projektojnë dhe e kontrollojnë atë. Prandaj, nuk mjafton të pyesim për çfarë shërben, por edhe si është ndërtuar, kush e qeveris dhe për përfitimin e kujt? Dhe ja se këtu hyn në lojë çështja e fuqisë dixhitale: duke parë se sot, sasi të mëdha të dhënash, infrastrukturës dhe fuqisë llogaritëse janë përqendruar në duart e disa lojtarëve privatë, transkombëtarë, shpesh më të fortë se shtetet. Dihet se kjo gjeneron forma të reja të pabarazisë, varësisë dhe manipulimit.

Enciklika Magnifica Humanitas bën thirrje për rregulla të qarta, përgjegjësi të gjurmueshme, transparencë të algoritmeve dhe pjesëmarrje efektive të komuniteteve në vendimet që i prekin ato. Papa flet për çarmatimin e IA-së: heqjen e saj nga gara e armatimeve (përfshirë ushtrinë), thyerjen e monopoleve dhe rikthimin e saj në gjirin e së mirës së përbashkët.

Në një nivel konkret, Leoni XIV identifikon tre fusha thelbësore. Së pari, e vërteta si një e mirë e përbashkët: Inteligjenca Artificiale dhe platformat mund të shumëfishojnë dezinformimin, urrejtjen dhe polarizimin, duke dobësuar demokracinë. Prandaj me një bindje të plote se nevojitet një ekologji komunikimi, llogaridhënie më e madhe nga aktorët kryesorë dixhitalë dhe një aleancë e fortë arsimore midis shkollave, familjeve dhe institucioneve, veçanërisht për mbrojtjen e të miturve.

Së dyti është punësimi. Revolucioni dixhital rrezikon rritjen e papunësisë, pasigurisë në punë dhe pabarazive midis pak punëtorëve të kualifikuar dhe shumë punëtorëve të zëvendësueshëm. Papa përsërit se teknologjia duhet të projektohet me një qasje të përqendruar te personi: mbrojtja e punës së denjë, rikualifikimi dhe pjesëmarrja e punëtorëve duhet të bëhen kritere për gjykimin e inovacionit. Është e papranueshme të sakrifikohen sistematikisht vendet e punës dhe familjet për të rritur fitimet.

Së treti liria. Modelet e biznesit të bazuara në varësi, mbledhjenmasive të të dhënave, mbikëqyrjen dhe profilizimin kërcënojnë lirinë e brendshme dhe shoqërore. Në këtë optikë Enciklika denoncon format e reja të skllavërisë të cilat me shumë stategji janë fshehura pas botës dixhitale: shfrytëzimin e punëtorëve të padukshëm, fëmijët në miniera, viktimat e trafikimit të monitoruara përmes mjeteve teknologjike dhe kolonializmin e të dhënave. Por me shumë vetëdije duhet të themi ose të jemi të aftë të pranojmë si Kishë vonesën tonë historike në dënimin e skllavërisë dhe e transformon atë në një thirrje për të folur sot.

Së fundmi, inteligjenca artificiale është e lidhur me luftën. Automatizimi isistemeve të armëve, lufta kibernetike dhe manipulimi i informacionit i bëjnë konfliktet më të shpejta, më të papërcaktuara dhe më të errëta në përgjegjësitë e tyre. Leoni XIV e hedh poshtë me vendosmëri idenë e besimit të vendimeve vdekjeprurëse te makinat, denoncon kulturën e pushtetit dhe Realpolitik-un, dhe rilançon Ungjillin e paqes, diplomacisë, multilateralizmit dhe dialogut midis popujve dhe feve.

Përgjigja e krishterë nuk është frika nga teknologjia, por një humanizëm i ri i rrënjosur në Mishërim dhe Eukaristi: njëqytetërim dashurie në të cilin IA është vërtet në shërbim të një njerëzimi madhështor, të kufizuar dhe të brishtë, por të thirrur në një plotësi që asnjë algoritëm nuk mund ta llogarisë kurrë. Një gjë është e sigurt: problemi i vërtetë është se kemi hyrë në post-humanizëm. Çfarë do të thotë kjo në thelb? Po përballemi me hibridizimin e njeriut dhe makinës. Në të vërtetë, kjo ka filluar tashmë pak kohë më parë. Vetë fakti që po komunikojmë me një celular që namundëson të kryejmë një sërë operacionesh, dikur të paimagjinueshme, flet shumë... Leoni XIV paralajmëron kundër një transhumanizmi që imagjinon një përmirësim të qenies njerëzore përmes teknologjisë dhe kundër një posthumanizmi që ndonjëherë shkon edhe më tej: Ai kritikon antropocentrizmin dhe parashikon një formë hibridizimi midis qenieve njerëzore, makinave dhe mjedisit, deri në pikën e imagjinimit të një kalimi të pragut në të cilin njerëzimi do të tejkalojë veten duke hyrë në një fazë të re evolucionare.

Duke parafrasuar Papa Leonin ajo që shpëton njerëzimin nuk është vetëmjaftueshmëria e shtuar, por një marrëdhënie që çliron, një bashkësi që transformon. Për një algoritëm, një gabim është diçka që duhet korrigjuar; për një person, mund të jetë fillimi i një ndryshimi të thellë. E ardhmja e një personi nuk mund të llogaritet, por i besohet lirisë së tij, e ngritur nga hiri hyjnor i pashtershëm, dhe lidhjeve që ai kultivon. Në këtë mënyrë, ne gjithashtu mbrojmë ndryshimet, ose papërsosmëritë, që një destinacion trans-human ose post-human mund të duhet të fshijë në mënyrë që t'i përshtasë qeniet njerëzore me një ideal teknologjik të paracaktuar.

Shqetësimet e Atit të Shenjtë janë, pra, më shumë se të bazuara dhe pasqyrojnë një marrje vendimtare të përgjegjësisë nga konsensusi i kombeve: qeverisja është e nevojshme. A janë klasat tona sunduese globale të vetëdijshme për të gjitha këto? Fjalët e Papës, gjurmojnë një rrugë thelbësore: inovacioni teknologjik duhet të mbetet gjithmonë në shërbim të njeriut

nga Motër Majlinda Topalli ASCJ