Bokaçio, shkrimtar dhe humanist, në themel të kulturës evropiane

R.SH. / Vatikan

Me Dekameronin e tij, na mësoi se arti i rrëfimit të historive dhe i shoqërisë mund të na shpëtojë nga të gjitha plagët. Falë pasurisë së zgjedhjeve dhe shpikjeve të tij leksikore, i siguroi gjuhës italiane ushqimin që i nevojitej për t'u rritur dhe për t'u bërë e madhe. Ishte mik i Petrarkës, admironte Danten dhe luajti një rol kyç në transmetimin e Komedisë Hyjnore. Gjashtëqind e pesëdhjetë vjet pas vdekjes, trashëgimia e tij mbetet forcë jetike në letërsinë italiane, duke frymëzuar stilin dhe zgjedhjet e shumë shkrimtarëve dhe duke u siguruar regjisorëve, si Pier Paolo Pasolini, Paolo dhe Vittorio Taviani e Pupi Avati material për filmat e tyre.

"Boccaccio e Petrarka janë dy nga dy shtyllat e Humanizmit Italian të shekullit të 14-të", vëren Giovanna Frosini, presidente e Ente Boccaccio, anëtare e Accademia della Crusca dhe profesoreshë në Universitetin e Sienës për të Huajtë, "dhurata e madhe kulturore që Italia i dhuroi Evropës dhe të gjithë neve". Sepse, sqaroi, përveçse një shkrimtar i jashtëzakonshëm i tregimeve të shkurtra, ai kontribuoi me punën e tij shkencore në rizbulimin e klasikëve, duke zgjeruar horizontet në një perspektivë trigjuhëshe: përveç rrugës së shënuar tashmë në sferën latine nga miku dhe mësuesi i tij Petrarka, Boccaccio kontribuoi në ringjalljen e interesit për greqishten, si dhe, natyrisht, në zhvillimin e interesit për gjuhën amtare. 

Fuqia e Tregimit

Në veprën më të famshme të Boccaccio-s, Decameroni, shtatë gra dhe tre të rinj, pasi takohen në kishën e Santa Maria Novella-s, vendosin të braktisin Firencen, të dërmuar nga murtaja e vitit 1348. Tërhiqen në një shtëpi fshati, ku qëndrojnë për dy javë dhe i kushtojnë dhjetë ditë duke i treguar njëri-tjetrit histori, një mënyrë për të "vëzhguar, për të rrëfyer dhe për të interpretuar botën", vëren Frosini. "Ndërmjet tregimtareve femra", shton profesoresha, "ka një figurë të jashtëzakonshme, më e madhja e grupit: Pampinea. Emri i saj ndoshta do të thotë 'ajo e harlisura', dhe ‘ajo që udhëheq grupin, duke lartuar ngrohtësinë e arsyes dhe mençurisë".

Studiuesja vëren se jeta e këtyre të rinjve zhvillohet në frymën e moralit të ndershëm, sepse Dekameroni synon të kënaqë, duke paraqitur personazhe dhe ndjeshmëri të jashtëzakonshme, duke rrëfyer dashurinë në nuancat e saj të ndryshme dhe besueshmërinë. Por gjithashtu synon të mësojë se si ta dallojmë vesin e gabimin nga virtyti, të mirën nga e keqja. Përballë shkatërrimit të lidhjeve familjare dhe shoqërore të shkaktuara nga murtaja, "Bokaçio", pohon profesoresha, "ofron një rrugë drejt rindërtimit të vlerave njerëzore, personale, civile dhe shoqërore". E bën këtë përmes letërsisë. Dhe e përcakton si alma poesis, letërsi që ushqen, e kjo është dhurata e madhe që i kishte dhënë Dante. Kjo letërsi që ushqeu jetën e tij është për Bokaçion instrumenti për të ngjallur tek të gjithë idenë se një shoqëri e re, e themeluar mbi virtytin dhe arsyen, është e mundur".

Bokaçio: kushtimi Grave

Në parathënie autorja pohon se po u drejtohet në veçanti grave, të cilat në shekullin e katërmbëdhjetë dhe më tej ishin të detyruara të jetonin në një jetë më të mbyllur dhe të kufizuar brenda shtëpisë: "Duke u ofruar atyre këtë libër," vëren komentuesja, përfaqësues i shkëlqyer i realitetit njerëzor, Bokaçio dëshiron t'u ofrojë atyre mundësinë për ta jetuar botën nga afër, nga brendësia e sjelljeve, ndjenjave dhe mendimeve". Bokaçio përshkruan histori dhe ndjeshmëri të shumta femërore me vëmendje të madhe dhe kapacitet për depërtim psikologjik. Gjatë ditëve të ndryshme të këtij rrëfimi të jashtëzakonshëm brenda një rrëfimi, shfaqen figurat: Ghismonda, me pasionin e saj të pandalshëm; Elisabetta da Messina dhe dashuria e saj tragjike; mençuria e Monna Giovanna në rrëfimin e Federico degli Alberighi; dhe, së fundmi, personaliteti i jashtëzakonshëm i Griseldës, "e cila vuan, përballon dhe duron çdo poshtërim për dashurinë, por në fund të fundit njihet për virtytin e saj të pakorruptuar".

Përvjetori i 21 dhjetorit, dita në të cilën autorja toskane vdiq në Certaldo 650 vjet më parë, do të përmbyllë festimet e përvjetorit bokaçian, të cilat filluan marsin e kaluar në Dantedì, duke nënvizuar lidhjen jetike ndërmjet dy autorëve.

Prania e fesë dhe e shenjtërisë në veprat e Bokaçios

Afati i fundit për botimin e parë të një grupi mjaft të madh, është caktuar për Dantedì 2026. Studimi do të vazhdojë kryesisht sipas fushave semantike: leksiku i emocioneve, ndjenjave, realiteteve natyrore, intelektuale, filozofike dhe teologjike. Dhe në këtë drejtim, prania e fesë dhe e shenjtërisë në veprat e Bokaçios është shumë e fortë. Ndonjëherë, tregimet e shkurtra kanë ndikim të fortë polemik, gjatë tregimit për besueshmërinë popullore ose vese të caktuara. Megjithatë, duhet të mbahet mend një aspekt personal: Bokaçio kishte marrë porosi të vogla dhe testamenti i tij përfshin objekte të nderimit privat, që zbulojnë shumë rreth marrëdhënies së shkrimtarit me fenë.

Bokaçio në Shqipëri

Xhovani Bokaçio (Giovanni Boccaccio) është figurë e rëndësishme e letërsisë italiane, bashkëkohës i Petrarkës dhe Dante Aligierit, dhe veprat e tij, veçanërisht “Dekameroni” njihen edhe në Shqipëri, ku janë përkthyer, botuar (edhe nën regjimin komunist, por ndonjëherë me censurë) dhe vijonë të jenë objekt studimi, duke pasqyruar interesin për trashëgiminë e Rilindjes dhe humanizmit.  Veprat e Bokaçios, sidomos "Dekameroni", vijojnë të përkthehen në shqip. Ka pasur botime të ndryshme përgjatë viteve, duke përfshirë edicione të pacensuruara edhe para e pas rënies së komunizmit. Si një nga themeluesit e letërsisë italiane, Bokaçio dhe veprat e tij, model i tregimit të shkurtër (novellës), ndikuan në letërsinë shqipe, siç vërehet nga studime dhe komente nga intelektualë shqiptarë. Veprat e tij janë pasuri letrare e përkthyer dhe e vlerësuar, pavarësisht historisë së vështirë të botimit të disa prej tyre. Po kjo nuk e pengoi as nuk e pengon të vijojë shtegtimin e pambarim nëpër botë...