Klęczący augustianin - klucz do interpretacji Loggii Rafaela
Paolo Ondarza – Watykan
Od ponad pięciu stuleci znajduje się tam, klęcząc przed papieżem Leonem X, niemal ukryty pośród bogactwa sztukaterii, grotesek i dekoracji zdobiących Loggie Rafaela.
Zdaniem Stefanii Pasti, specjalistki w dziedzinie sztuki renesansowej i autorki licznych publikacji, właśnie ten augustiański zakonnik przedstawiony w piątym przęśle Loggi Rafaela w Pałacu Apostolskim w Watykanie kryje klucz do zrozumienia całego cyklu dekoracyjnego zainaugurowanego przez papieża z rodu Medyceuszy w 1519 roku.
Egidiusz z Viterbo był teologiem, kardynałem i autorem obszernego traktatu prorockiego, który właśnie miał stanowić inspirację dla programu ikonograficznego Loggii.
Odnalezione oblicze Egidiusza z Viterbo
„Zawsze byłam przekonana, że wielkie dzieła sztuki publicznej o charakterze religijnym mają określone znaczenie i wspólną nić przewodnią” – wyjaśnia Stefania Pasti mediom watykańskim. „Zwłaszcza wtedy, gdy ich fundatorem jest papież, a samo dzieło przeznaczone jest do funkcji publicznej. Dlatego po przeanalizowaniu różnych realizacji powstałych dzięki współpracy Rafaela i Leona X dotarłam do Loggii i odkryłam, czym jest ten wspólny motyw”.
Zdaniem Pasti, właśnie postać przedstawiona na sztukaterii w piątym przęśle zawiera klucz do interpretacji całego cyklu dekoracyjnego.
Porównując ją z obrazem z 1537 roku przechowywanym w kościele Trójcy Świętej w Viterbo, badaczka zidentyfikowała osobę jako Egidiusza z Viterbo - XVI-wiecznego teologa i kaznodzieję, generała zakonu augustianów, wybitnego humanistę, wyniesionego do godności kardynalskiej przez papieża Leona X, a później mianowanego łacińskim patriarchą Konstantynopola.
Klucz do całego programu ikonograficznego
Obecność augustianina w Loggiach nabiera w ten sposób fundamentalnego znaczenia.
Nie byłby on jedynie postacią umieszczoną tam na znak uznania czy pamiątkowy hołd. Według interpretacji Stefanii Pasti stanowiłby raczej widoczny znak źródła intelektualnego, które zainspirowało cały program dekoracyjny Loggii Rafaela.
Innymi słowy, postać Egidiusza z Viterbo wskazywałaby na autora idei teologicznych i historycznych, które legły u podstaw tego monumentalnego przedsięwzięcia artystycznego, realizowanego za pontyfikatu papieża Leona X.
Zwój opowiadający historię
Najważniejszym szczegółem jest zwój, który zakonnik wręcza papieżowi. Zdaniem Stefanii Pasti nawiązuje on do dzieła Historia viginti saeculorum - wielkiego traktatu, który Egidiusz z Viterbo zaczął pisać tuż po wyborze Leona X w 1513 roku i ukończył właśnie w okresie, gdy Rafael wraz ze swoim warsztatem pracowali nad Loggiami.
„Egidiusz przeżywał wybór Leona X z niezwykłym entuzjazmem” - wyjaśnia badaczka. „Po wojnach prowadzonych przez Juliusza II wszyscy oczekiwali papieża-pacyfikatora. Egidiusz widział w nowym papieżu princeps pacis - księcia pokoju, tego, który miał przywrócić na ziemi nowy złoty wiek”.
Egidiusz, poprzez studium liczb oraz kombinacji liter Pięcioksięgu odczytywał historię ludzkości i pontyfikat Leona X jako część rozbudowanego, opatrznościowego planu.
„Leon X jest lwem z pokolenia Judy, któremu Jakub przed śmiercią, w swoim testamencie, przypisuje zwycięstwo. A więc jest tym wybranym” – tłumaczy Pasti.
W ten sposób postacie i wydarzenia ze Starego Testamentu stają się zapowiedziami i symbolicznymi odpowiednikami papieża z rodu Medyceuszy.
Nowa interpretacja Loggii
Loggie nie byłyby więc jedynie efektowną galerią scen biblijnych. Patriarchowie, prorocy, królowie Izraela oraz symbole rodu Medyceuszy uczestniczą w jednym, spójnym opowiadaniu teologicznym. Cała dekoracja miałaby zmierzać ku jednemu celowi: ukazania Leona X jako wypełnienia Bożych obietnic.
Według interpretacji zaproponowanej przez Egidiusza z Viterbo, Abraham, Melchizedek, Mojżesz, Jozue i Salomon nie są jedynie bohaterami historii świętej, lecz postaciami zapowiadającymi pontyfikat Leona X.
Obietnice skierowane do patriarchów miałyby znaleźć swoje spełnienie w chrześcijańskim Rzymie w latach 1513–1521, czyli w okresie pontyfikatu Leona X. Skrzydlate Zwycięstwa podtrzymujące herby Medyceuszy w centrum sklepień miałyby symbolicznie wskazywać właśnie na wypełnienie Bożych obietnic w osobie Następcy Piotra pochodzącego z rodu Medyceuszy.
Szczególnie znaczący jest przypadek Melchizedeka – kapłana, który ofiarował Abrahamowi chleb i wino. Egidiusz interpretuje go jako zapowiedź przyszłego wypełnienia, odnosząc tę duchową dziedziczoną misję symbolicznie bezpośrednio do Leona X.
Identyfikacja Egidiusza z Viterbo pozwala zatem odczytać Loggie jako jednolity projekt, powstały dzięki współpracy Leona X, jego zaufanego teologa oraz ulubionego artysty – Rafaela.
Mity pogańskie i „ziarna Słowa”
Badania uczonej nie ograniczają się jednak do scen biblijnych. Również niezwykle bogaty repertuar grotesek, postaci mitologicznych i odniesień do starożytności klasycznej, który charakteryzuje freski Rafaela, miałby znaleźć wyjaśnienie w myśli augustianina.
Zgodnie z patrystyczną doktryną „ziaren Słowa” (semina Verbi), Egidiusz z Viterbo był przekonany, że fragmenty Bożej prawdy były obecne w dziejach ludzkości od zawsze – jeszcze przed przyjściem Chrystusa, w którym historia znajduje swoje pełne spełnienie.
Zwierciadło epoki Leona X
Interpretacja zaproponowana przez badaczkę przywraca Loggiom również ich znaczenie historyczne. Ukończone i zainaugurowane w 1519 roku, przedstawiają one kulminacyjny moment optymizmu epoki Leona X – czasu, w którym oczekiwano nadejścia nowego okresu pokoju, dobrobytu i duchowej odnowy.
Było to jednak marzenie, które szybko miało się rozpaść po śmierci Rafaela w 1520 roku i Leona X w 1521 roku.
Po okresie sede vacante wybrano obcego papieża, Hadriana VI, całkowicie nieznanego. Straszliwa epidemia dżumy nawiedziła Rzym w latach 1522–1524. Za pontyfikatu Klemensa VII w 1527 roku lansqueneci dokonali grabieży miasta, które przez 1100 lat uchodziło za niezdobyte. Jakby tego było mało, w 1528 roku doszła jeszcze katastrofalna powódź Tybru, powodująca kolejne ofiary.
„Loggie są zwierciadłem – swoistym kompendium epoki” – podsumowuje Stefania Pasti.
Znaczenie współczesnej restauracji
Projekt restauracji zachodniego skrzydła Drugiej Loggii będzie realizowany przez najbliższe pięć lat. Będzie to kompleksowa interwencja konserwatorska prowadzona przez zespoły specjalistów z Muzeów Watykańskich.
W pracach weźmie udział ponad dwudziestu konserwatorów, którzy zajmą się powierzchnią około 1300 metrów kwadratowych dekorowanych elementów. Prace mają przywrócić czytelność oraz blask jednemu z największych arcydzieł renesansu.
Być może pozwolą one również spojrzeć nowymi oczami na postać tego klęczącego zakonnika sprzed pięciuset lat – i lepiej zrozumieć jego rolę w przesłaniu ukrytym w Loggiach Rafaela.
Dziękujemy, że przeczytałaś/eś ten artykuł. Jeśli chcesz być na bieżąco zapraszamy do zapisania się na newsletter klikając tutaj..
