Wieczór z historią w Rzymie: Dramat niemieckiej okupacji Polski

Spotkanie razem z Kościołem i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie współorganizował Instytut Pamięci Narodowej. Wśród prelegentów byli historycy: dr Mateusz Kubicki z gdańskiego oddziału IPN oraz dr Karolina Trzeskowska-Kubasik z oddziału warszawskiego. Spotkanie poprowadził ks. Tomasz Jarosz, a wśród uczestników spotkania byli także Adam Kwiatkowski, ambasador RP przy Stolicy Apostolskiej, ks. prałat Piotr Tarnawski, przewodniczący sekcji słowiańskiej Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej oraz ks. dr Adam Szpotański z IPN.

Historia – przestrzeń pamięci i odpowiedzialności

Ks. Tomasz Jarosz, inicjator i gospodarz cyklu „Wieczór z historią”, podkreślił wagę odpowiedzialnej i rzetelnej refleksji nad przeszłością. Jak zaznaczył, „mówienie o trudnej historii służy przede wszystkim budowaniu dojrzałego społeczeństwa opierającego się na prawdzie oraz zdolnego do uczciwego dialogu i pojednania”. Zwrócił również uwagę, że Kościół i Hospicjum św. Stanisława BM – instytucja od stuleci związana z obecnością Polaków w Wiecznym Mieście – jest naturalnym miejscem rozmowy o dziejach Polski i losach rodaków. Podkreślił, że „spotkania te służą nie tylko pogłębianiu wiedzy o historii Polski, ale także budowaniu odpowiedzialności za przekazywanie prawdy o przeszłości kolejnym pokoleniom”.

Wieczór z historią w Rzymie

Niemiecki terror jako zaplanowany system

Jak mówili prelegenci terror wobec społeczeństwa polskiego nie był efektem wojennego chaosu, lecz elementem świadomie przygotowanej polityki państwa niemieckiego. Dr Mateusz Kubicki zaznaczył, że aby zrozumieć skalę późniejszej przemocy, trzeba cofnąć się „20 lat przed wybuch II wojny światowej”. W jego ocenie już po 1920 roku, w kontekście repolonizacji Pomorza, zaczęły kształtować się niemieckie narracje o „krzywdzie wersalskiej”, które później stały się jednym z fundamentów polityki okupacyjnej.

Przygotowania do eksterminacji elit

Dr Kubicki przypomniał, że przygotowania do eliminacji polskich elit rozpoczęły się jeszcze przed wybuchem wojny. Niemcy tworzyli szczegółowe listy osób uznawanych za filary polskości — urzędowe i lokalne — zawierające dane o tych, którzy wzmacniali polskość na danych terenach. Do tych spisów trafiali nie tylko przedstawiciele inteligencji, ale również harcerze, rzemieślnicy, rolnicy czy członkowie organizacji społecznych i patriotycznych. 

Germanizacja jako system terroru

Prelegent przypomniał także o fali polityki germanizacyjnej na ziemiach przyłączonych do III Rzeszy. Miała ona charakter totalny: obejmowała walkę z językiem, kulturą i Kościołem katolickim, wysiedlenia, grabież majątku oraz fizyczną eliminację ludności.

Szczególną rolę odgrywał Selbstschutz – Niemiecka Samoobrona tworzona przez przedstawicieli miejscowej mniejszości niemieckiej. Jak zaznaczył dr Kubicki, mechanizm działania był prosty: „formacje z zewnątrz nie wiedziały, gdzie mieszka nauczyciel czy duchowny. Wiedział to sąsiad”. To właśnie lokalna znajomość środowisk umożliwiała szybkie identyfikowanie, aresztowanie i mordowanie przedstawicieli polskich elit.

Terror w Generalnym Gubernatorstwie

Dr Karolina Trzeskowska-Kubasik z warszawskiego oddziału IPN przedstawiła perspektywę okupacji w Generalnym Gubernatorstwie, omawiając przebieg Akcji AB – nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej wymierzonej w polską inteligencję. Jak stwierdziła, represje objęły wszystkie cztery dystrykty Generalnego Gubernatorstwa: warszawski, krakowski, lubelski i radomski. Ofiarami byli nie tylko przedstawiciele świata nauki czy duchowieństwa. „Niemcy postrzegali inteligencję szerzej — jako ludzi zdolnych w przyszłości tworzyć środowiska oporu i działalności konspiracyjnej” – podkreśliła badaczka. 

Od egzekucji po więzienia

Przypominając miejsca kaźni polskiej inteligencji – od Palmir po egzekucje w Krakowie, Radomiu i na Lubelszczyźnie - Dr Trzeskowska-Kubasik podkreśliła również rolę niemieckiego systemu więziennictwa. „Więzienia pełniły niezwykle ważną rolę w eksterminacji narodu polskiego – tam przetrzymywano, torturowano i kierowano ludzi na egzekucje lub do obozów koncentracyjnych” – zaznaczyła. Symbolem tego systemu pozostaje Pawiak, przez który przeszły dziesiątki tysięcy więźniów.

Nazistowska ideologia wobec najsłabszych

Dr Karolina Trzeskowska-Kubasik mówiła także o losie polskich robotnic przymusowych i ich dzieci. Jak podkreśliła, w społecznej świadomości wciąż zbyt słabo obecna jest wiedza o tej części okupacyjnej rzeczywistości: „nie wykrystalizowała się wiedza o tragicznym losie robotnic przymusowych oraz ich dzieci”. Prelegentka przypomniała o przymusowych aborcjach, odbieraniu nowo narodzonych dzieci matkom oraz pseudorasowych selekcjach prowadzonych przez władze III Rzeszy. 

Z kolei dr Mateusz Kubicki omówił politykę wobec osób chorych psychicznie, niepełnosprawnych i dzieci dotkniętych chorobami. Wyjaśniał ideologiczne podstawy programu Aktion T4, którego celem była eliminacja osób uznanych przez nazistów za „życie niewarte życia”. Przywołał również wstrząsające świadectwa pokazujące logikę nazistowskiej „ekonomii śmierci”. 

Zaproszenie na kolejne wydarzenia

Kościół i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie, we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej, zapraszają na kolejne wydarzenia poświęcone historii najnowszej Polski.

Najbliższym z nich będzie projekcja filmu dokumentalnego „Czarnobyl. Polska perspektywa” (produkcja IPN, 2026) w reżyserii Krzysztofa Kunerta, poświęconego skutkom katastrofy z 1986 roku w Polsce. Pokaz odbędzie się w niedzielę, 31 maja 2026 r. o godz. 19.00 w Auli Jana Pawła II przy Kościele i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie przy via delle Botteghe Oscure 15. Wstęp jest wolny.

Kolejnym wydarzeniem będzie projekcja serialu dokumentalnego „Szlak Nadziei. Bitwa o Monte Cassino”w reżyserii Tomasza Łysiaka. Produkcja Biura Edukacji Narodowej IPN opowiada o dramatycznym szlaku bojowym 2. Korpusu Polskiego. Projekcja odbędzie się w niedzielę, 21 czerwca 2026 r. o godz. 19.00 w Cinema Adriano (Piazza Cavour 22, 00193 Roma). Film zostanie zaprezentowany w języku polskim z napisami w języku włoskim. Wstęp jest bezpłatny, obowiązują jednak wcześniejsze zapisy pod adresem: event@stanislao.pl.

Natalia Pieśniewska, Kościół i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie