Ikona „Oranta” w Kijowie – wizerunek, który daje nadzieję

Svitlana Dukhovych - Watykan

Mozaika „Oranta”

„Oranta” – mozaika absydalna Sofii Kijowskiej, wykonana przez bizantyjskich mistrzów – jest największym wizerunkiem w katedrze, mierzącym pięć i pół metra. Modląca się Matka Boża z uniesionymi rękami – wyjaśnia historyk w rozmowie z Vatican News – należy do najstarszych i najważniejszych typów ikonograficznych przedstawienia Maryi, szeroko rozpowszechnionych w sztuce bizantyjskiej, zwłaszcza w Konstantynopolu. W Bizancjum przedstawiała ona Matkę Bożą jako opiekunkę miasta. Po odparciu oblężenia Awarów w Konstantynopolu w 626 roku miasto zaczęło postrzegać siebie jako „miasto Matki Bożej” (po grecku: Theotokoupolis), ponieważ wierzono, że zostało ocalone dzięki boskiej interwencji Dziewicy.

Katedra Mądrości Bożej

Hordienko wyjaśnia, że jeśli chodzi o świątynię poświęconą Bożej Mądrości. W Bizancjum Hagia Sophia ucieleśniała ideę idealnego państwa sakralnego: państwa jednego, monolitycznego, a więc także jednej, jedynej świątyni. Tę ideę przynieśli do Kijowa budowniczowie i otoczenie Anny, bizantyjskiej żony Włodzimierza Wielkiego, dając początek katedrze Mądrości Bożej w Kijowie z centralnym wizerunkiem ‘Oranty’”.

Średniowieczne miasta na Ukrainie

Ukraiński mediewista podkreśla, że aż do przyjęcia chrześcijaństwa przez Włodzimierza Wielkiego w centralnej części dzisiejszej Ukrainy nie istniały prawdziwe, duże ośrodki miejskie. Istniały grody obronne, strażnice, miejsca poboru danin, schronienia na czas najazdów. Natomiast wszyscy, którzy chcieli mieszkać w mieście i utrzymywać więzi z dworem książęcym, musieli być chrześcijanami. W ten sposób powstawała uporządkowana przestrzeń, chroniona potężnymi murami; a w jej centrum znajdowała się ponownie Matka Boża ‘Oranta’”.

Grecki napis

Nad wizerunkiem Matki Bożej znajduje się napis w języku greckim. Są to słowa z szóstego wersetu Psalmu 46, które po polsku znaczą: „Bóg jest w jego wnętrzu, więc się nie zachwieje; Bóg mu pomoże o brzasku poranka”.

Wizerunek Maryi "Oranta" przetrwał nienaruszony mimo burzliwych dziejów miasta

Dmytro Hordienko wyjaśnia, że zdanie to zawiera grę słów, która dobrze brzmi w języku greckim i łacińskim, gdzie wyrazy „Madonna”, „miasto” i „Kościół” mają rodzaj żeński.

„Dlatego ‘Bóg w jego wnętrzu’ – we wnętrzu miasta - wskazuje, że Dziewica Maryja stała się pierwszą świątynią Jezusa Chrystusa, przyjęła Pana. To właśnie przez Nią Bóg objawił światu Syna Bożego. Ważny jest także obraz miasta. Greckie słowo ma rodzaj żeński. Tak więc napis ‘Bóg w jego wnętrzu’ oznacza również ‘Bóg pośrodku miasta’.”

Biblijne pochodzenie „Oranty”

Historyk wyjaśnia, że wizerunek „Oranty”, co dosłownie oznacza „Ta, która się modli”, ma pochodzenie biblijne. Odwołuje się do Księgi Wyjścia (17, 8–13), gdzie opisany jest epizod, w którym Mojżesz prowadził lud Izraela do Ziemi Obiecanej i doszło do bitwy z Amalekitami. Mojżesz wzniósł ręce w modlitwie do Pana — jest to właśnie postawa modlącej się Maryi, Oranty. Dopóki się modlił, Izraelici zwyciężali; gdy ze zmęczenia opuszczał ręce, zaczynali przegrywać. Wówczas wojownicy podtrzymywali jego ręce, aby mógł dalej się modlić, a lud mógł zwyciężać.

„Tak więc kijowska ‘Oranta’ pozostaje nieustannie w postawie modlitwy skierowanej ku Bogu, z Chrystusem przedstawionym w centralnej kopule; modli się więc do Boga za swój lud i za swoje miasto. Ten aspekt zainspirował nazwę ‘Mur Niezłomny’, która weszła do ludowej wyobraźni. Świadczy o tym legenda, według której podczas najazdu mongolskiego na miasto w 1240 roku Tatarzy uderzali swoimi wieżami oblężniczymi w prezbiterium katedry Mądrości Bożej w Kijowie, lecz ‘Oranta’ ocalała. Choć w rzeczywistości prawdopodobnie uderzyli w prezbiterium Cerkwi Dziesięcinnej, która została zniszczona”.

Wizerunek, który przetrwał wojnę

W styczniu 1918 roku, podczas szturmu na Kijów, rosyjskie wojska bolszewickie bombardowały miasto, uszkadzając także katedrę Mądrości Bożej, w szczególności wizerunek Matki Bożej. Jednak Madonna przetrwała. Katedra doznała uszkodzeń także 10 czerwca 2025 roku, podczas jednego z bombardowań Kijowa: odpadł fragment tynku z gzymsu nad prezbiterium. Lecz ‘Oranta’ ponownie ocalała.

„Jej paleta barw obejmuje około 170 odcieni, z przewagą złota, użytego zarówno w tle, jak i w postaci Madonny. Interesująca jest gra kolorów: złoto wydaje się raz czysto złote, raz lekko czerwonawe. Płaszcz Matki Bożej, tradycyjnie czerwony, przedstawiono w złocie, natomiast Jej niebieska tunika symbolizuje niewinność i dziewictwo. Czerwone obuwie jest znakiem królewskiej godności. Mozaikę wykonano na powierzchni zakrzywionej w trzech promieniach, tak aby postać ‘Oranty’ wydawała się jednolita i harmonijna z każdego miejsca w katedrze” – wyjaśnia historyk.

Mozaika i sztuka bizantyńska

Hordienko jest przekonany, że mozaika została wykonana przez artystów bizantyńskich.

„Po pierwsze, wskazuje na to skład chemiczny szkła: na cienką warstwę złotej blachy wylewano szkło, dodając różne minerały dla uzyskania odpowiednich odcieni. Po drugie, widoczna jest perfekcja kąta ułożenia tesserek: Bizantyńczycy uwzględniali kąt odbicia światła, dlatego kawałki szkła układano pod określonymi kątami. Musiał to być mistrz najwyższej klasy, ponieważ mozaikę należało ukończyć, zanim zaprawa wyschła”.

„Dla mnie ‘Oranta’ jest źródłem siły duchowej, inspiracji i pocieszenia” – mówi Hordienko.  „Kiedy pojawia się wewnętrzny dylemat lub naukowy impas, gdy brakuje sił - a w naszych warunkach praca jest bardzo trudna - przychodzę do Oranty. A ta potężna postać, silna Królowa Niebios, zdaje się mówić: ‘Nie wątp, wierz. Ja cię ochronię’”.

Matka czuwająca nad narodem

Przesłanie wielkiej nadziei jest dziś bardziej niż kiedykolwiek potrzebne w tym dramatycznym zimowym czasie. W wyniku bombardowań infrastruktury krytycznej stolicy i innych miast oraz z powodu surowych zimowych temperatur miliony ludzi na Ukrainie od tygodni, a nawet miesięcy, pozostają bez ogrzewania i bez prądu.

W chwili nagrywania rozmowy telefonicznej Hordienko chorował na obustronne zapalenie płuc.

„To naturalny skutek tego, że w moim domu temperatura wynosi zaledwie 8 stopni” — mówi z uśmiechem. Dodaje, że jak wielu Ukraińców od ponad trzech lat pracuje bez wytchnienia, nie biorąc urlopu, ponieważ czuje odpowiedzialność, by wnosić swój wkład w życie kraju ogarniętego wojną.

I podczas gdy naród ukraiński czyni wszystko, co możliwe, ofiarując swoje siły, a często i własne życie w obronie przed rosyjską agresją, nad nim czuwa Matka z rękami wzniesionymi ku Bogu — Mur Niezłomny, tysiącletni świadek historii i kultury Ukrainy.