Ławra Peczerska w Kijowie: dziedzictwo wiary i kultury

Switłana Duchowycz, Piotr Kowalczuk

Jedno z duchowych serc Ukrainy

Dla Dmytra Hordienki Ławra Kijowsko-Peczerska jest jednym z głównych symboli duchowej i kulturowej tożsamości Ukrainy. „Ławra to coś więcej niż klasztor” – stwierdza Hordijenko. - „To jedno z najwspanialszych miejsc ukraińskiej duchowości, nie tylko Kościoła, ale całego narodu. Przez wieki, nawet gdy Ukraińcy nie mieli własnego państwa, wiara, kultura i pamięć o kraju były tu pielęgnowane i przekazywane.

Założyciele Ławry

Zgodnie z tradycją Ławrę Kijowsko-Peczerską założyli św. Antoni Pieczerski i św. Teodozjusz Pieczerski. Pierwsi mnisi skupili się wokół Antoniego, a święty Teodozjusz nadał monasterowi stabilną strukturę i regułę życia wspólnotowego. Pod jego przewodnictwem narodził się Kijowski Klasztor Peczerski jako liczna wspólnota monastyczna, która w późniejszych wiekach otrzymała tytuł Ławry, zarezerwowany dla najważniejszych klasztorów wschodniochrześcijańskich.

Pod opieką Matki Bożej

Jak tłumaczy dyr. Hordienko, tradycja łączy sobór Zaśnięcia Matki Bożej ze szczególną opieką Maryi. „Legenda głosi, że Matka Boża ukazała się greckim mistrzom w sanktuarium w Konstantynopolu, mówiąc, że pragnie zbudować swój dom na wzgórzach Kijowa. Sama Matka Boża wskazała miejsce, w którym miał powstać klasztor poświęcony Jej zaśnięciu. Dzięki tej legendzie Ławra stała się jednym z głównych ośrodków religijnych Metropolii Kijowskiej, a święto Zaśnięcia stało się głównym świętem maryjnym Kościoła Rusi Kijowskiej”.

Historyk wskazuje, że począwszy od końca XI wieku wielu biskupów Metropolii Kijowskiej pochodziło właśnie z Ławry. Z czasem stała się centrum życia monastycznego i kolebką kultury chrześcijańskiej na Rusi Kijowskiej. Wywodziło się z niej wielu autorów ważnych tekstów religijnych, wśród nich słynny Nestor. Powstały tam żywoty świętych Teodozjusza, Borysa i Gleba, które na przestrzeni wieków stały się jednymi z najchętniej czytanych tekstów religijnych w Europie Wschodniej, przyczyniając się do sławy klasztoru.

Rosyjskie ataki na Kijów nie ustają

Wspólnota monastyczna o dużym autorytecie

„Na początku wspólnota liczyła prawdopodobnie nie więcej niż dwudziestu duchownych” – wyjaśnia Dmytro Hordienko – „Była to wspólnota złożona głównie z przedstawicieli elity Rusi Kijowskiej: książąt, bojarów i przedstawicieli najbardziej wpływowych rodów. Wśród nich był książę Mikołaj Światosza, a św. Teodozjusz pochodził z rodu bojarskiego. Na przestrzeni wieków Ławra Kijowsko-Peczerska stała się jednym z głównych ośrodków życia kościelnego i kulturalnego na Ukrainie. Klasztor zgromadził rozległe posiadłości ziemskie i zachował swoje majątki nawet wtedy, gdy terytoria metropolii kijowskiej zostały podzielone między różne państwa.

Ławra pod wpływem Moskwy

Dmytri Hordijenko wskazuje, że punkt zwrotny w historii Ławry Kijowsko-Peczerskiej nastąpił w 1686 roku, gdy Moskwa przejęła kontrolę nad metropolią kijowską: „W kolejnych latach Moskwa zaczęła jednak stopniowo rozszerzać swoje wpływy na Kościół kijowski.

Pierwsze interwencje dotyczyły przede wszystkim działalności wydawniczej klasztoru. W szczególności drukarnia klasztorna, najważniejsza wówczas na Ukrainie, została poddana cenzurze przez Święty Synod. Chodziło o dostosowanie języka i treści teologicznych do tradycji rosyjskiej”.

Jak wyjaśnia historyk, chrześcijaństwo kijowskie było głęboko zakorzenione w kulturze europejskiej i miało swoją specyfikę. Na przełomie XVIII i XIX wieku na metropolitów kijowskich wybierano coraz częściej spośród biskupów z Rosji, a mnichów uważanych za wiernych moskiewskiej linii kościelnej przydzielano do Ławry. „W ten sposób” – konkluduje dyr. Hordienko – „monaster stopniowo przekształcał się w jeden z głównych punktów odniesienia dla Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej”.

Ukraińcy modlą się o pokój

Sztuka, świętość i pielgrzymki

Historyk podkreśla, że mimo głębokich zmian, jakie zaszły na przestrzeni wieków, Ławra Kijowsko-Peczerska nadal pozostawała jednym z głównych ośrodków ukraińskiej sztuki sakralnej: „Jej szkoła ikonograficzna należała do najważniejszych w kraju. Do jej najsłynniejszych przedstawicieli należał Alipiusz Pieczerski, uważany za pierwszego znanego ikonografa Rusi Kijowskiej”.

Dodał, że Ławra przyczyniła się również do rozwoju ukraińskiego baroku, ale w XIX wieku sztukę sakralną zaczęto stopniowo dostosowywać do kanonów synodalnych Cerkwi rosyjskiej. „Jednak świętość Ławry pozostała nienaruszona” – podkreśla Hordijenko - „po tym, jak metropolita Piotr Mohyła ogłosił świętymi mnichów pochowanych w grotach, klasztor stał się jeszcze ważniejszym celem pielgrzymek, przy czym cześć relikwiom oddawali też katolicy z Rzeczypospolitej Obojga Narodów.  

Czasy sowieckie

Wraz z nadejściem władzy sowieckiej życie monastyczne w Ławrze Kijowsko-Peczerskiej zamarło. W latach 1921-1923 władze sowieckie rozpoczęły rekwizycję dóbr kościelnych w całej Republice Ukraińskiej. Ławra Peczerska została splądrowana: „Skonfiskowano dziesiątki kilogramów srebra, zwłaszcza sprzęty liturgiczne z okresu ukraińskiego baroku”. Kompleks został jednak uratowany przed zniszczeniem dzięki zaangażowaniu kijowskich uczonych i muzealników, którzy przekształcili go w ważny ośrodek muzealny. W 1943 roku, wraz z restauracją Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej przez Stalina, część Ławry powróciła do życia monastycznego, podczas gdy górna część pozostała przeznaczona dla muzeów.

Zniszczenia po ostatnim ataku

W nocy z 14 na 15 czerwca 2026 roku Ławra Kijowsko-Peczerska, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, została zaatakowana przez Rosjan. Dach soboru Zaśnięcia Matki Bożej został uszkodzony, ale szybko naprawiony, a zabytkowe ikony ikonostasu ocalały. Tego samego dnia ucierpiały również inne ukraińskie muzea. Dyr. Hordienko nie ma wątpliwości, że rosyjskie ataki celowo wymierzone były w obiekty będące ukraiński dziedzictwem kulturowym.