Սահմաններից այն կողմ - Եուրի Յովհաննիսեան – գերծանր տարրերու սինթեզի առաջամարտիկը

Եուրի Ցոլակի Յովհաննիսեանը համաշխարհային հռչակ վայելող միջուկային ֆիզիկոս մըն է, որուն գիտական գործունէութիւնը վճռորոշ դեր խաղաց պարբերական աղիւսակի ընդարձակման եւ գերծանր տարրերու սինթեզի բնագաւառին մէջ։ Ան կը դասուի այն սակաւաթիւ գիտնականներուն շարքին, որոնց անունով քիմիական տարր կոչուած է իրենց կենդանութեան օրով։

Եուրի Յովհաննիսեան ծնած է 1933 թուականին, Դոնի Ռոստով քաղաքին մէջ։ Հայկական ընտանիքի մէջ մեծցած գիտնականը վաղ տարիքէն հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է ճշգրիտ գիտութիւններու հանդէպ։

Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Մոսկուայի մէջ՝ մասնագիտանալով միջուկային ֆիզիկայի ոլորտին մէջ։ Իր գիտական ձեւաւորումը տեղի ունեցած է այն միջավայրին մէջ, ուր ատոմային հետազօտութիւնները կը գտնուէին զարգացման բարձր աստիճանի վրայ։

Յովհաննիսեանի ամբողջ գիտական ուղին սերտօրէն առնչուած է Joint Institute for Nuclear Research գիտահետազօտական կեդրոնին (Դուբնա), ուր ան երկար տարիներ ղեկավարած է գերծանր տարրերու սինթեզի փորձարարական աշխատանքները։

Գերծանր տարրերու ստացումը կը պահանջէ ատոմային միջուկներու բախում մեծ արագութիւններով եւ ճշգրիտ հաշուարկներով։ Այս բարդ փորձերը կը հիմնուէին «կայունութեան կղզի» տեսութեան վրայ, ըստ որուն՝ որոշ գերծանր միջուկներ կրնան ունենալ համեմատաբար աւելի կայուն վիճակներ, քան ենթադրուած էր նախկինին։

Յովհաննիսեանի ղեկավարութեամբ իրականացուած փորձերու շնորհիւ սինթեզուեցան պարբերական աղիւսակի մի շարք նոր տարրեր (112-118 միջակայքին մէջ)։ Այդ յաջողութիւններուն գագաթնակէտը հանդիսացաւ 118-րդ տարրի հաստատումը, որուն տրուեցաւ Oganesson անունը՝ ի պատիւ գիտնականին։

Այս իրադարձութիւնը պատմական նշանակութիւն ունեցաւ, որովհետեւ առաջին անգամ էր, որ գերծանր ազնուական գազերու շարքը լրացուեցաւ նոր տարրով, եւ այդ տարրը կոչուեցաւ կենդանի գիտնականի անունով։

Եուրի Յովհաննիսեան արժանացած է բազմաթիւ միջազգային պարգեւներու եւ գիտական մրցանակներու։ Ան ընտրուած է տարբեր ակադեմիաներու անդամ եւ համաշխարհային գիտական հանրութեան մէջ կը համարուի գերծանր տարրերու հետազօտութեան առաջատար դէմքերէն մէկը։

Անոր աշխատանքները ոչ միայն ընդարձակեցին պարբերական աղիւսակը, այլեւ խորացուցին գիտական պատկերացումները միջուկային կառուցուածքի, ատոմային կայունութեան եւ նիւթի ծայրագոյն սահմաններու մասին։

Յովհաննիսեանի գործունէութիւնը կը վկայէ, թէ գիտութիւնը կը զարգանայ համառ փորձարարութեամբ, տեսական խոր մտածողութեամբ եւ երկարամեայ հետեւողականութեամբ։

Անոր ներդրումը կը նշանակէ, որ պարբերական աղիւսակը փակ համակարգ մը չէ, այլ՝ շարունակուող գիտական որոնումներու դաշտ։ Գերծանր տարրերու սինթեզը ոչ միայն քիմիայի կամ ֆիզիկայի յաղթանակ մըն է, այլեւ մարդկային մտքի համարձակութեան վկայութիւն։

Եուրի Ցոլակի Յովհաննիսեանը այսօր կը դիտուի որպէս այն գիտնականը, որ նոր էջ բացաւ միջուկային ֆիզիկայի պատմութեան մէջ՝ իր անունը ամրագրելով գիտութեան համաշխարհային տարեգրութեան մէջ։

Պատրաստեց` Ռուզաննա Պետրոսեանը