Սրբոց Վարդանանց յիշատակի օր Քեսապի մէջ

Հինգշաբթի, 12 Փետրուար 2026 թուականին, կէսօրին ժամը 12:00-ին, Քեսապի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ, յաւարտ սուրբ եւ անմահ պատարագին, հովանաւորութեամբ եւ կազմակերպութեամբ Քեսապի հայ երեք համայնքներուն, տեղի ունեցաւ «Սրբոց Վարդանանց Զօրավարաց տօնակատարութիւնը»:

Ներկայ էին Քեսապի հոգեւոր համայնքներու հովիւները, ազգային եւ եկեղեցական ներկայացուցիչները եւ ազգասէր հոծ բազմութիւն մը քեսապահայեր: Օրուան հանդիասավարն էր Միրնա Տէմիրճեանը։

Բացման խօսքը կատարեց Քեսապի եւ շրջանի Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ՝ Պատուելի Շանթ Ակիշեանը:

Օրուան խորհուրդն ու պատգամը փոխանցեց՝ Գերյ․ Հայր Գառնիկ Ծ. Վրդ. Յովսէփեանը։ Գերյ. Հայր սուրբը իր խօսքին մէջ ըսաւ․

«Սիրելի քոյրեր և եղբայրներ ի Քրիստոս,

Ամէն տարի, ամբողջ հայութիւնը, ի Մայր Հայաստան և ի Սփիւռս աշխարհի կը յիշատակէ ու կը մեծարէ Սրբոց Վարդանանց Զօրավարաց անմահ յիշատակը: Արդարեւ, Հայ Եկեղեցին Վարդանանց նահատակութիւնը կը դիտէ իբրեւ քրիստոնէական սուրբ վկայութիւն՝ նման առաջին դարերու մարտիրոսներուն։

Հարիւրաւոր տարիներ առաջ, 451-ին, Պարսից Յազկերտ արքան Հայոց սպառնաց ըսելով. «Կա՛մ ինծի հետ կ'ըլլաք, կա՛մ ալ ձեր Յիսուսին հետ»: Հայերը անոր պատասխանեցին. «Մենք մէ՛կ Աստուած կը ճանչնանք՝ Յիսու՛ս Քրիստոսը»: «Այն ատեն ձեզ կը սպաննեմ», սպառնաց Յազկերտ: «Սպաննէ՛, ըսին Վարդանանք, այս աշխարհիս վրայ մեզի համար Յիսուսէն լաւը չկայ»: Յազկերտ Հայոց դէմ զայրացած՝ իր զօրքն ու փիղերը ղրկեց զանոնք զսպելու:

Արդարեւ, մեր հայ թագաւորներու և Հայ իշխաններու և զօրավարներու մէջ ամենասիրելին և տօնելին է Կարմիր Վարդանը, Համազասպի որդին, Մամիկոնեաներու Տէր հայոց սպարապետը և ժամանակ մը իշխանապետ. Թոռը աստուածապատիւ մեծ Հայրապետին՝ Սահակ Պարթեւին, որոնց քաջութեան և սրբութեան մէջ ծնաւ, սնաւ ու գործեց արքունի տան պահպանութեամբ:

Քաջ Վարդանը հայոց բանակի սպարապետ ըլլալով 20 տարի, պատուուեցաւ ոչ միայն իր ազգէն, այլ Յոյներէն և Պարսիկներէն, որովհետեւ 42 մեծ ճակատամարտի մէջ յաղթակա՛ն դուրս եկաւ, որոնք ի նպաստ էին ո՛չ միայն հայ թագաւորներուն, այլ նաե՛ւ Պարսիկներուն և Յոյներուն:

Հինգերորդ դարուն Հայաստանը կը գտնուէր Սասանեան Պարսկաստանի քաղաքական ճնշման տակ։ Պարսկական արքունիքը փորձ կ՛ընէր հայ ժողովուրդը հեռացնել քրիստոնէական հաւատքէն եւ պարտադրել զրադաշտական կրօնքը։

Ան կը պահանջէր որ հայերը ուրանային իրենց կրօնքը, իրենց հաւատքը, այսինքն՝ Աստուածաշունչը, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը, Ագաթանգեղոսը, Ս. Սահակ Պարթեւը, Մեսրոպ Մաշտոցը, Հայ Գիրերը, Փաւստոսը և Եզնիկը:

449 թուականէն ասդին, Յազկերտ Բ. Արքան Հայ ժողովուրդէն ծանր տուրքեր պահանջեց, ապա Հայոց բոլոր նախարարները Տիզբոն կանչեց և մահուան սպառնալիքով ստիպեց որ ուրանային քրիստոնէութիւնը, բայց անոնք կեղծ ուրացումով փախան Տիզբոնէն:

Յազկերտ զայրացած հրամայեց որ սահմանամերձ քաղաքներու և գիւղերու եկեղեցիները աւերեն և փոխարէնը ատրուշաններ կանգնեն:

Հայոց իշխանները, Վարդան Մամիկոնեանի առաջնորդութեամբ, Յովսէփ Կաթողիկոսին և Ղեւոնդ Երէց քահանային հետ նամակ մը ուղարկեցին Յազկերտին, որուն մէջ մերժեցին այս պահանջը՝ հռչակելով պատմական խօսքը. «Այս հաւատքէն մեզ ոչ ոք կրնայ բաժնել՝ ոչ սուրը, ոչ հուրը, ոչ ալ մահը»։

Այս եղաւ Վարդանանց պատասխանը բռնապետ և կռապաշտ Յազկերտին, բացի մի քանի փառասէր հայ նախարարներէն՝ որոնք համաձայն գտնուեցան Յազկերտի հետ, որոնց գլուխն էր Վասակ Սիւնեաց իշխանը, որ փառասիրութենէ տարուած ըստ տեսիլքին Ս. Գրիգոր Լուսաւորչին՝ «թէ սպիտակ գառները դառցան սեւ գայլեր». ուզեց անօրէն միջոցներով բարձրանալ, իշխել. Բայց դարձաւ անէծքի հոմանիշ:

451-ի Մայիս 25-ին, Հայերն Հայոց սպարապետ՝ քաջն Վարդանի առաջնորդութեամբ՝ իրենց զէնքերուն դիմելով՝ Պարսիկներուն դէմ ելան, հակառակ որ գիտէին թէ պիտի պարտուէին, որովհետեւ Հայոց բանակը վաթսուն հազար էր, մինչ թշնամիինը՝ քանի մը հարիւր հազար կը հաշուէր:

Եթէ Վարդանանց գունդը բաժնենք ըստ Հայոց աշխարհի նահանգներուն որ 15 կամ 20 էին, պիտի տեսնենք որ միայն 5 կամ 6 նահանգներէ կազմուած էր այս գունդը, որ են՝ Այրարատ, Տուրուբերան, Վասպուրական, Սիւնիք, Մոկք. Իսկ ուրիշ նահանքներէն, հազիւ 1-2 գաւառ կամ տոհմ կը յիշուի:

Հայաստանի ամբողջ արեւմտեան մասը, Յոյներու Կայսրի իշխանութեան տակ էր, թէեւ Հմայակ՝ Վարդանի եղբայրը կը ջանայ անոնցմէ այլ զօրք ժողովել, բայց անոնք չեն շարժիր կայսրի վախէն, ոմանք ալ ուշանալով չեն հասնիր ատենին:

Յիշատակութեան արժանի են Ղեւոնդեանց քահանայից գունդը եւ տիկնայք փափկասունք հայոց աշխարհի:

Իսկապէ՛ս, մենք չէինք ունենար Վարդան մը, եթէ չունենայինք Սահականոյշ մը, Ս. Սահակ Հայրապետի դուստրը և քաջ Վարդանի մայրը, որ կրօնասիրութեան և հայրենասիրութեան մէջ կրթէր մեր հերոսը:

Ըստ Եղիշէ պատմիչին, Տիկնայք փափկասունք Հայոց աշխարհի վաճառեցին իրենց զարդեղէնները, գոհարեղէններն ու ոսկեղէնները, որպէսզի անոնց դիմաց զինամթերք ապահովուի հայոց բանակին:

Նմանապէ՛ս, մենք չէինք ունենար Վարդաններ, եթէ անոնց կողքին չունենայինք մեր ուխտապահ եկեղեցականները՝ Յովսեփեանք և Ղեւոնդեանք. Յովսէփ Կաթողիկոսն և ուրիշ շատ մը եպիսկոպոսներ, հոգելից և հրաշալից Ղեւոնդ Երէցը, բոլորն ալ մարտիրոսներ և պանծալի նահատակներ:

Վարդան և Ղեւոնդ պատերազմէ վեր, յաղթութենէ վեր բանի մը կը պատրաստուէին, մարտիրոսութեան, պսակուելու համար երկնքի մէջ. և պահ մը զէնքի պատրաստութիւնը դադրեցնելով, կը սկսին հոգեւոր պատրաստութիւն:

Այնտեղ կային երիտասարդներ որոնք տակաւին չէին մկրտուած, կը փութան մկրտութեան աւազան, ըսելով. «Այս գիշեր ջրով, վաղը առտու արեամբ»: Գիշերը կ'անցնի, չլուսցած քահանաները կը փութան գիշերային եկեղեցական պաշտօնը աւարտելու և աստուածային գերագոյն նահատակութեան հանդէսը կատարելու՝ Ս. Պատարագը:

Այսպէս, 451-ի Մայիս 25-ին, պատերազմի փողերէն առաջ լսուեցաւ եկեղեցւոյ կոչնակները. Ս. Հայրապետներու ձեռքով, Ս. Հացի կերպարանքի տակ ծածկուած Քրիստոս կը մատուցուի ի Հօր հաճութիւն՝ մարդոց հաշտութեան համար:

Այդ խորհրդաւոր պահուն, 60.000 կտրիճներ կը հաղորդուին Ս. Խորհրդոյն, Մարմնոյ և արեան Քրիստոսի Աստուծոյ. դուրսի զրահէն զօրաւոր զրահ մը կը հագնին հոգւով և բարձրաձայն կ'աղաղակեն. «հաւասարեսցէ մահս մեր ընդ մահու արդարոցն, և հեղումն արեան մերոյ ընդ արեան Ս. Մարտիրոսացն, և հաճեսցի Աստուած կամաւոր պատարագաւս, և մի տացի եկեղեցի իւր ի ձեռս հեթանոսաց»:

Ապա կը փութան իւրաքանչիւրը իր գնդին, իր տեղը զէնքերնին և զրահնին պատրաստելու և ուժերնին կազդուրելու քիչ մը կերակրով, արեւը չծագած:

Փախումը երկու բանակներուն սարսափելի էր, հայոց բանակի գրոհը զարհուրեցուց անթիւ բանակը թշմանիին... սուրերը կը շողային, նիզակները հեղեղանման կը թափէին.... կը նկարագրէ Եղիշէն:

Թերեւս Վարդանին պէտք չէր այնչափ յառաջ նետուիլ, բայց ինք արդէն ըլլալիքը գուշակելով, աւելի երկնքի նահատակ քան երկրի մէջ յաղթող ըլլալ կը փափաքէր:

Վարդանի հետ հոն պսակուեցաւ իր պատուակից և նիզակակիցը՝ Վահան Արծրունին, Տաճատ Գնթունին, Արտակ Պալունին, Հմայակ Դիմաքեանց, Վահան Գնունի և Գարեգին Սրուանձտեան, Խորէն Արսէն և Ներսէհ: Յայտնի եղաւ որ թէ՛ Վարդան և թէ՛ իր հաւատարիմ նիզակակիցները մտքերնին դրեր էին կա՛մ հալածել քշել թշնամին, կա՛մ ալ մինչեւ վերջ պատերազմելով մեռնիլ. և արեամբ քաւել բոլորովին իրենց սուտ ուրացութեան յանցանքն ալ:

Տասը պարագլուխ նահատակեալ իշխաններու տոհմերէն զոհ գացին քաջարի մարտիկներ, որոնք միասին հաշուած 1036 հոգի էին, իսկ թշնամիի կողմը 3544 մարդ կորսնցուց, որ կը նշանակէ քառապատիկ աւելի քան Հայերը:

Սիրելինե՛ր,

Ի՞նչ եղաւ այս մեծ և հռչակաւոր պատերազմին հետեւանքը. Հայերը բարոյապէս յաղթեցին իսկ պարսիկները նիւթապէս, բայց քանի որ շատ կորուստներ տուին՝ քաշուեցան:

451 թուին, Աւարայրի դաշտին վրայ ճակատամարտը ռազմական առումով պարտութիւն նկատուեցաւ, սակայն հոգեւոր եւ պատմական իմաստով հայ ժողովուրդը յաղթանակ տարաւ։

Հայերը ապացուցեցին, որ կրնան զոհուիլ, բայց չեն ուրանար իրենց հաւատքը ու հայրենիքը։ Այո՛, անոնք ունէին այն, ինչ որ անպարտելի՛ ուժ էր՝ հաւատք, համոզում եւ արդար դատ։

Վարդան Մամիկոնեան միայն ռազմական առաջնորդ մը չէ՛ր։ Ան կը հասկնար, որ եթէ հայ ժողովուրդը կորսնցնէ իր հաւատքը, ան կը կորսնցնէ նաեւ իր լեզուն, մշակոյթը եւ գոյութեան իմաստը։

Ուստի Աւարայրի ճակատամարտը դարձաւ ոչ միայն պատերազմի դաշտ, այլ սուրբ զոհասեղան մը, ուր հայ ժողովուրդը իր ամո՛ւր հաւատքը ցոյց տուաւ հեթանոսներուն։

Այս նահատակութիւնը պատճառ դարձաւ, որ տարիներ ետք (484 թ.) Նուարսակի դաշնագրով պարսիկները ընդունին հայոց կրօնական ազատութիւնը։

Այլ խօսքով, Վարդանանց ուխտը կը խտացուի Սուրբ Եղիշէ պատմիչի անանց խօսքին մէջ․ «Մահ ոչ իմացեալ մահ է, մահ իմացեալ անմահութիւն է»։ Այսպիսով՝ Վարդանանց մահը կորստեան ճանապարհ մը չեղաւ, այլ՝ յարութեան յաւերժական ուղի մը։

Վարդանանց «Վասն կրօնից և հայրենեաց» այս կարգախօսը այսօր մե՛րն ալ է: Հակառակ որ թշնամին մեզ աշխարհով ցիրուցան ըրաւ, բայց մենք այսօ՛ր ալ Վարդանանց թէ՛ նոյն կրօնքն ունինք և թէ՛ հայրենիքը:

Մենք ի՛նչ ալ ըլլանք, ո՛ւր ալ ըլլանք, բոլորս գիտնալու ենք՝ թէ մեզի համար մէ՛կ բան անփոփոխելի կը մնայ. Յիսուսի հանդէպ մեր հաւատքն ու հաւատարմութիւնը, որոնց շնորհիւ՝ մենք Վարդանանց քաջերուն յաջորդները կը հանդիսանանք:

Մենք նաեւ զաւակներն ենք Ապրիլ 24-ի մէկուկէս միլիոն մեր նահատակ հայրերուն և մայրերուն, որոնք իրենց քրիստոնեայ հաւատքը պաշտպանելու համար՝ Սուրբ Պետրոսի պէս իրե՛նք ալ ըսին Յիսուսին. «Մենք որու՞ պիտի երթանք, ո՛վ Յիսուս Քրիստոս, մենք այս աշխարհիս վրայ Քեզմէ լաւ ո՞վ ունինք»:

Սիրելինե՛ր,

Ինչ որ Եղիշէ պատմիչը ըսաւ Վարդանանց պատերազմին առիթով. «Մենք տեսանք մեր Հայոց ազգին նահատակութիւնը». Անոնք մեռան որպէսզի մենք ապրինք և հաւատարիմ մնանք անոնց ուխտին:

Այդ թուականէն մինչեւ այսօր հայ ժողովուրդը հաւատարիմ մնաց իր նախահայրերու դաւանանքին:

Մեր հայրերն ու մայրերը, երբ կրնային այլազգ դառնալով՝ իրենց տուներուն մէջ մնալ ու շա՛տ հանգիստ կեանք մը ապրիլ, անոնք նախընտրեցին իրենց քրիստոնեայ հաւատքին կառչած մնալ և այսպէս՝ նահատակուեցան անապատներու մէջ:

Մենք սերած ենք Վարդանանց զօրավարներէն ու զինուորներէն: Անոնք հայ էին և քրիստոնեայ, մե՛նք ալ այն օրէն ի վեր՝ քրիստոնեայ ժողովուրդ մնացինք, շնորհիւ անոնց զոհողութեան: Բայց դժբախտաբար մեր մէջ կան մարդիկ, որոնք կը գանգատին, ըսելով թէ «մենք ի՞նչ շահեցանք քրիստոնեայ մնալով»:

Այս պատճառաւ, մեզի, որ այս նահատակ մայրերուն ու հայրերուն ժառանգորդներն ենք, Յիսուս այսօր նո՛յն հարցումը կ'ուղղէ. «Կ'ուզէ՞ք ինծի հետ ապրիլ թէ կ'ուզէք դու՛ք ալ Ինծմէ հեռանալ»:

Պատասխանը յստակ է և միահամուռ. «Սիրելի Յիսուս, Քեզմէ լաւը չկա՛յ այս աշխարհիս վրայ: Միայն թէ կը խնդրենք Քեզմէ, որ մեզի ուժդ և կարողութիւնդ տաս, որպէսզի կարենանք Քեզի հաւատարիմ մնալ: Ինչպէս որ 451-ին Վարդանանց և Ղեւոնդեանց քահանաներուն ու հայ ազգին ուժդ տուիր, իսկ Ապրիլ 24-ին մեր մէկուկէս միլիոն նահատակներուն քաջութի՛ւնդ ներշնչեցիր, այժմ մեզի՛ ալ օգնէ, որպէսզի մե՛նք ալ պատիւ բերենք թէ՛ մեր ազգին և թէ՛ մանաւանդ Քեզի՛, ո՛վ Յիսուս: Մենք Յուդաներ ու Վասակներ չե՛նք, այլ մենք՝ Վարդաննե՛ր ենք, ինչպէս նաեւ մեր մէկուկէս միլիոն նահատակներուն պէս, մե՛նք ալ մեր հոգիները փրկելու համար՝ այս նո՛յն քաջութիւնը ունենանք»:

Թող Վարդան Մամիկոնեան եւ իր սուրբ նահատակ ընկերները այսօ՛ր եւ մի՛շտ՝ հզօր բարեխօս ըլլան մեզի համար, որպէսզի հաւատարիմ մնանք մեր Աստուծոյն, մեր հաւատքին, մեր հայրենիքին եւ մեր կոչումին։

Հուսկ կը փակեմ Վահան թէքէեանի «Խորհուրդ Վարդանանց» քերթուածի իմաստալից խօսքով. «Դարեր կ'անցնին բայց Վարդանը քաջ, բայց Վարդանը սուրբ, կ'երթայ միշտ առաջ»։

Օրուան գեղարուեստական յայտագիրը ճոխ եւ բազմատեսակ ներկայացումներ կ'ընդգրկէր։

Ազգային Ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարանի միջնակարգի եւ երկրորդականի աշակերտները ներկայացուցին՝ «Կենդանի Պատկեր» Վարդանանց Յիշատակին։ Նաեւ երգեցին «Իմ հայրենեաց հոգի Վարդան» եւ «Քաջ Վարդան» ազգագրական քերթուածներ։

Հայ Աւետերանական Նահատակաց Միացեալ վարժարանի աշակերտները՝ Ասմունք մը ներկայացուցին նուիրուած Վարդանանցի քաջերուն, նուագի ընկերակցութեամբ Տիկ. Անգինէ Քորթմոսեանի։

Ասմունքեցին նաեւ «Վարդանական» խորագրով Ժագ Յակոբեանը եւ Ծերոն Մահտեսեան։

Քեսապի Հայ Աւետերանական Միսաքեան Մշակութային կենդրոնի աշակերտներէն երկու նուագ ներկայացուցին՝ Ռաֆֆի Հանէշեանը «Մենք Քաջ Վարդանի թոռներն ենք» ֆլութով, իսկ Նարեկ Քէշիշեանը «Գողթն Քնար» տուտուկով , աջակցութեամբ իրենց ուսուցչին` Պարոն Ժոզէֆ Արամեանի։

Իրենց մասնակցութիւնը նաեւ բերին Քեսապի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ դպրաց դասը՝ Վարդանանցի նուիրուած փունջ մը ազգային եւ հոգեւոր երգեր ներկայացնելով, նուագի ընկերակցութեամբ՝ Պարոն Անդրանիկ Քէօշքէրեանի:

Վարդանանցի աւանդական տօնակատարութիւնը հասաւ իր աւարտին, եզրափակիչ պատգամով ու պահպանիչով,զորս փոխանցեց Քեսապի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ հոգեւոր տեսուչ՝ Հոգեշնորհ Տէր Եսայի Վրդ. Էօրտէքեանը:

«Դարեր կ'անցնին բայց Վարդանը քաջ, բայց Վարդանը սուրբ, կ'երթայ միշտ առաջ»։

Քեսապ՝ 12 Փետրուար 2026թ․

Գերյ. Հայր Գառնիկ Ծ. Վրդ. Յովսէփեան

Ս․ Միքայէլ Եկեղեցւոյ Ժողովրդապետութիւն